Katolickie księgi metrykalne a ewidencja stanu cywilnego na ziemiach polskich do połowy XX wieku

Abstract

Pojęcie ksiąg parafialnych obejmuje wszystkie księgi, które ma obowiązek prowadzić parafia Kościoła Katolickiego przy wykorzystaniu aparatu pomocniczego w postaci kancelarii parafialnej. Wśród ksiąg parafialnych na szczególną uwagę zasługują księgi metrykalne, w których Kościół Katolicki rejestruje chrzty swoich wiernych i odnotowuje wydarzenia z życia duchowego swoich wyznawców. Księgi te także służyły i służą do prowadzenia ewidencji mieszkańców parafii. Problemem badawczym niniejszego artykułu jest geneza i ewolucja praktyki prowadzenia ksiąg metrykalnych prowadzonych przez Kościół Katolicki i ich przejęcie przez urzędy stanu cywilnego w Polsce po II wojnie światowej, co skutkowało traktowaniem ich jako ksiąg stanu cywilnego. Autorzy przeanalizowali proces kształtowania się praktyki prowadzenia ksiąg metrykalnych Kościoła Katolickiego oraz norm prawnych regulujących problematykę aktów stanu cywilnego. W treści rysu historycznego zwrócono uwagę na rozwiązania polegające na przejmowaniu m.in. zadań z zakresu rejestracji stanu cywilnego przez administrację państwową, dotychczas realizowanych przez związki wyznaniowe. Ponadto przeanalizowano rozwiązania pastoralne obowiązujące w Kościele Katolickim oraz wykorzystano metodę analizy norm prawnych, przyjętych przez ustawodawcę w zakresie regulacji stanu cywilnego. Droga rozwiązania problemu przebiegała w sposób następujący: wyjaśniono podstawowe pojęcia istotne dla problemu badawczego, ukazano początki, historię i sposób prowadzenia ksiąg parafialnych oraz zaprezentowano przepisy dotyczące przeniesienia treści ksiąg metrykalnych do aktów stanu cywilnego. Ustawodawca wprowadził po II wojnie światowej rozwiązania umożliwiające ustalenie treści aktu stanu cywilnego na podstawie informacji pochodzących z ksiąg parafialnych. Organy odpowiedzialne za prowadzenie ksiąg aktów stanu cywilnego przejmowały księgi parafialne prowadzone w parafiach katolickich, które stawały się w ten sposób częścią zasobu urzędów stanu cywilnego.

The term “parish registers” includes all books that a Catholic parish is obliged to maintain, typically with the assistance of a parish office. Special attention should be paid to parish registers in which the Catholic Church registers baptisms and records other significant events in the spiritual lives of the faithful. These books also serve as records of parish residents. This paper’s research problem concerns the origins and evolution of the Catholic Church’s practice of keeping registry books and how this practice was taken over by registry offices in Poland after World War II, resulting in the books being treated as civil status records. The authors analyse the development of the practice of keeping Catholic registers and the legal norms that regulate civil status record keeping. The historical overview highlights the state administration’s takeover of tasks related to civil status registration previously performed by religious organisations. Furthermore, the authors examine pastoral and legal regulations in force within the Catholic Church, employing a legal and dogmatic approach to analyse legal norms adopted by state regarding civil status regulation. The approach taken to solve the research problem involved explaining the key concepts; outlining the origins, history, and methods of keeping parish registers; and presenting legal solutions for transferring vital records to civil status records. After World War II, the legislation was introduced that made it possible to determine the content of a civil status record based on information from parish registers. Consequently, the authorities responsible for maintaining civil status records took over the parish registers held in Catholic parishes and these registers became part of the civil registry office’s resources.